ملی شدن صنعت ماهی و شیلات ایران

  • 5 سال پیش
  • بدون ديدگاه
صیادان بندر انزلی عکس: مانی گلنازی

صیادان بندر انزلی عکس: مانی گلنازی

با توجه به نزدیکی سالروز ملی شدن صنعت ماهی و شیلات ایران یکی از وقایع مهم تاریخ معاصر ایران است که در روز ۱۲ بهمن ماه سال ۱۳۳۱ خورشیدی، و در دوران زمامداری دکتر محمد مصدق، و پس از پایمردی‌ها و مجاهدات بسیار وی و برخی دیگر از رجال سیاسی ایران در این راستا، بوقوع پیوست. این واقعه که در راستای سیاست موازنه منفی دولت مصدق ارزیابی می‌شود، به دهها سال غارت منابع ملی ایران در عرصهٔ شیلات توسط همسایه شمالی این کشور(روسیه تزاری و بعد اتحاد جماهیر شوروی) خاتمه داد.

در دوران سلطنت محمدشاه قاجار، کسر بودجه و فقر عمومی ایرانیان از یک طرف و بی کفایتی صدراعظم وقت، حاجی میرزا آغاسی از طرف دیگر سبب شد تا دولت وقت، به فشار سفارت روسیه تزاری تسلیم شود و بهره برداری از آبزیان دریای خزر را، در قبال دریافت اجاره بهایی ناچیز معادل ۶۵۰۰ تومان در سال، به یکی از اتباع روسیه تزاری به نام عبدل واگذار نماید.به همین جهت پیمان مربوط به اعطای این امتیاز، پیمان عبدل خوانده شد.

این وضع تا چندین سال ادامه داشت تا اینکه نوبت صدارت به میرزا تقی خان امیرکبیر رسید و وی صمیمانه نسبت به لغو پیمان عبدل کمر بست و سرانجام بعد از مبارزات و درگیری‌های بسیار موفق شد پیمان مزبور را در حدود سال ۱۲۶۵ هجری قمری ملغی سازد و بهره برداری از آبزیان دریای خزر و رودخانه‌های بین آستارا و اترک را برای مدت چهار سال به میرزاابراهیم خان دریابیگی واگذار نماید. امّا میرزا ابراهیم خان دریابیگی دارای خویشاوندانی با تابعیت روسیه تزاری بود و دولت مزبور همین مسئلهٔ تابعیت را دستاویز و انگیزهٔ مداخلات گوناگون مجدد خود قرار می‌داد. در مقابل امیرکبیر که به هیچوجه حاضر نبود به اینگونه فشارها و مداخلات بیگانگان گردن نهد، با مشاهدهٔ این وضع، تاخیر در پرداخت نخستین قسط اجاره توسط میرزا ابراهیم خان را بهانه قرار داد و به لغو پیمان موسوم به میرزا ابراهیم خان دریابیگی اقدام نمود و بدین ترتیب دومین پیمان مربوط به این موضوع نیز ملغی اعلام گردید.

پس از امیرکبیر و در سالها و دهه‌های بعد، امتیاز دریای خزر باز هم به ترتیب، به خارجی‌های دیگری واگذار گردید که یکی از مشهورترین آنها، سرمایه داری از ارامنه هشترخان موسوم به لیانازوف بود که امتیاز شیلات برخی بنادر دیگر (و از جمله امتیاز شیلات شهر خویش)را نیز، در دست داشت. وی مدتی بعد متوجه کرانه‌های جنوبی دریایخزرشد و پس از یک آزمایش یک ساله در ۱۲ ژوئن سال ۱۸۷۶ میلادی امتیاز صید ماهی در آبهای ایران را از دولت وقت ایران بدست آورد.

تا سال ۱۳۰۶ خورشیدی، که تاریخ انعقاد قرارداد جدید شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی برای بهره برداری از آبزیان دریای شمال است، برادران لیانازوف و مدتی هم شخصی به نام گریگور پطروویچ وانتسوف، به ضمانت تجارتخانه تومانیانس، از این امتیاز به عنوان مستأجر بهره برداری می‌نمودند. سرانجام در اول اکتبر ۱۹۲۷ میلادی برابر با سال ۱۳۰۶ خورشیدی، قرارداد جدید عقد گردید و بر طبق این قرارداد بهره برداری از آبزیان آبهای ایران در دریای خزر، برای مدت ربع قرن (۲۵ سال) به شرکت مختلط ماهی ایران و شوروی واگذار گردید.

533373_3uiKu15L

گرچه پس از پایان دوران این قرارداد تلاش‌ها و رایزنی‌های بسیاری از جانب نمایندگان اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی جهت تداوم این قرارداد پرمنفعت به عمل آمد، امّا سرانجام با پی گیری‌ها و مجاهدات برخی رجال ایران همچون میرزا احمدعلی خان سپهر (مورخ الدوله سپهر)، که در این زمان ریاست هیئت مدیره شرکت شیلات ایران و شوروی را عهده دار بود، و همچنین با رشادت و پایمردی نخست وزیر وقت ایران، دکتر محمد مصدق، در روز ۱۲ بهمن ماه سال ۱۳۳۱ خورشیدی، و بدنبال پایان موعد قانونی قرارداد مذکور، صنعت ماهی و شیلات ایران برای همیشه ملی اعلام گردید.

جایگاه شیلات در اقتصاد جهانی:

کشورهای زیادی سهم عمده ای از اشتغال و صنعت خود را بر پایه شیلات و آبزیان پی ریزی کرده اند.
از آنجا که چهارپنجم کره زمین را آب فرا گرفته و تنوع تولیدات شیلاتی و آبزیان و پروتئین حاصل از آن، همراه با فوائد عدم تخریب و ویرانی زمین بسیار حائز اهمیت است، جهان نگاه ویژه ای به شیلات دارد.
کشتی های بزرگ و مجهز به تکنولوژی روز صید صنعتی، کشتی های مجهز به کارخانه صنایع غذایی و فرآوری و بسته بندی و سردخانه دار، تونل های انجماد، مزارع بزرگ پرورش مروارید خرچنگ، قورباغه، کروکودیل، انواع ماهیان سردآبی و گرمابی، ماهی خاویار، میگو، لابستر و … هم حکایت از این دارد که شیلات جایگاه ویژه ای در زندگی بشر دارد.
از اهمیت شیلات و صنایع شیلاتی همان بس که کشور مجارستان با وجود عدم دسترسی به آبهای آزاد و دریا قطب بزرگ صنعت شیلات و علوم شیلاتی در جهان به شمار می رود. به همین جهت مصرف سرانه فرآورده های شیلاتی در ژاپن به ۷۰ کیلوگرم، اروپا به بیش از ۲۵ کیلوگرم و متوسط جهان به حدود ۱۶ کیلوگرم می رسد. در حالی که در ایران رایج ترین مصرف فرآورده های شیلاتی فقط ماهی است که به سختی سرانه مصرف آن به ۸ کیلوگرم می رسد که البته این رقم نیز با احتساب مصرف بالای آبزیان در استانهای ساحلی جنوب و شمال کشور حاصل شده است وگرنه در اکثر استانهای کشور مصرف ماهی بسیار محدود و گاه تنها منحصر به سبزی پلو با ماهی شب عید و ماهی کباب ایام خاصی از سال و به شرط توانایی خرید مطرح می گردد. تن ماهی نیز به عنوان خوراک آماده مصرف می شود.
با توجه به اینکه مدیریت جدید بر مقدرات شیلات کشور حکم می راند، طرح مباحثی چند با هدف رسیدن به راه کار و برون رفت از بحران موجود مطرح می شود.
لزوم توجه به مناطق آزاد

منطقه آزاد انزلی و توسعه فعالیت های شیلاتی:

DSC_0180

به نظر می رسد تمام مناطق آزاد کشور در سواحل و بنادر عرصه وسیعی برای فعالیت های شیلاتی و سرمایه گذاری در توسعه آن باشد. اینکه چقدر به اهمیت این موضوع توسط مسئولین منطقه آزاد انزلی توجه شده است مبحثی است که باید در آینده موشکافی شود، اما یکی از راههای افزایش صادرات غیر نفتی تمرکز به زمینه های خدا دادی نظیر شیلات است که نیازمند توجه بیشتر مسئولین شهری، استانی و کشوری است. مطمئنا با فراهم سازی شرایط ورود بخش خصوصی به بازار تولید از جمله شیلات میتوان به صنعت تضعیف شده خاویار ایران نیز کمک شایانی کرد.  اینکه در گذشته شیلات انزلی، شیلات برتر خاور میانه محسوب میشده این نشان دهنده

از بزرگان و اساتید صنعت شیلات ایران میتوان به فرهاد فرید پاک (بنیانگذار تحقیقات شیلات شمال و عضوهیات مدیره شرکت سهامی شیلات ایران)  اشاره کرد که در آینده به معرفی ایشان طی مطلبی خواهیم پرداخت که خدمات ارزنده در رشته ماهی شناسی کاربردی در بندر انزلی صورت دادند.

ارسال دیدگاه

کاربر گرامی انزلی کلاب لطفا عدد را در کادر زیر وارد کنید *