talab-e-anzali15680 (7)

 تالاب بین المللی انزلی

  • تعریف تالاب

ترکیب اکوسیستم های خشکی و دریایی موجب پدیدار شدن زیستگاه هایی می شوند که به آنان تالاب یا مرداب می گوییم. بر اساس تعریف کنوانسیون رامسر، تالاب عبارت است از مناطق مردابی، آبگیر، تورب زار و مجموعه های آبی بصورت طبیعی، مصنوعی، دایم یا موقت با آب ساکن، جاری، شیرین، آب شور یا شور مشتمل بر آن دسته از آبهای دریایی که عمق آب در کشند پایین تر از ۶ متر تجاوز نکند. هدف اصلی کنوانسیون رامسر در ۱۹۷۱ به امضای کشورهای متعهد از جمله ایران رسید، حفاظت و استفاده خردمندانه از تالاب ها از طریق اقدامات ملی و همکاری های بین المللی به منظور دستیابی به توسعه پایدار است. “۲۰۰۸، jones”

talab-e-anzali15680 (6)

  • تالاب انزلی

 تالاب انزلی از نوع تالابهای ساحلی “Coastal Wetland” بوده و بوسیله یک کانال کشتیرانی که از طریق دو موج شکن واقع در تاسیسات بندرگاه انزلی حمایت و به دریای خزر متصل میباشد.  حوزه آبریز تالاب دارای مساحتی حدود ۳۷۴ هزار هکتار است. تالاب انزلی در سال ۱۳۵۴ در فهرست تالابهای بین المللی کنوانسیون رامسر به ثبت رسید “کنوانسیون رامسر، سال ۱۹۷۵” و همچنین سازمان بین المللی حیات پرندگان این تالاب را بعنوان زیستگاه با اهمیت برای پرندگان تشخیص داده است.

تالاب انزلی جزء تالاب های طبیعی و آب شیرین کشور بوده و دارای ۱۱ رود اصلی و ۳۰ رود فرعی است که پس از آبیاری مزارع و شالیزارها به همراه جریان های سطحی حوزه آبریز تالاب به آن وارد می شوند. حداکثر عمق آب تالاب در بهار و در نواحی غربی تالاب به ۵/۲ متر می رسد که بدلیل نوسان های سطح آب دریای خزر، این مقدار متغیر است .

حوزه آبریز تالاب انزلی،  مساحتی برابر ۳۷۴ هزار هکتار دارد که از مساحت فوق ۹/۵۳ % را جنگل و مرتع و ۲/۳۳ % را زمین های کشاورزی و ۷/۸ % را تالاب، آب بندان ها و استخرها تشکیل می دهند و مناطق انسان ساخت ۷/۳ % استفاده از زمین را به خود اختصاص داده اند.

  • از زیباترین مناظر آبی جهان: 

از جمله زیباترین مناظر آبی منطقه، تالاب بین المللی انزلی است. این تالاب محل تخم ریزی آبزیان و پناهگاه و مامن پرندگان بومی و مهاجر است. در داخل تالاب جزایر زیبایی وجود دارد و دو شهر زیبای بندرانزلی و آبکنار در ساحل آن قرار دارند. تالاب انزلی با وسعت ۱۸۰ تا ۲۰۰ کیلومتر مربع حکم تصفیه خانه را برای رودخانه هایی دارد که به دریای خزر می ریزد. این تالاب با بیش از ۱۰۰ گونه پرنده ۵۰ گونه ماهی صدها گونه موجودات گیاهی اکوسیستم کم نظیری دارد.
تالاب انزلی از سال ۱۳۵۴ جزو تالاب های بین‌المللی تحت حفاظت شد و مهمترین منبع تکثیر و تولید ماهیان خاویاری و استخوانی دریای خزر است. تالاب بین‌المللی انزلی از سالیان دور همه ساله پذیرای مسافران بی شمار داخلی و جهانگردان خارجی است.

این تالاب، به واسطه گیاهان، جانوران و مورفولوژی و شکل بستر ارتباط با دریا و رژیم رودها دارای محیط زیستی ویژه است. معروف ترین گیاه تالاب انزلی که شهرت جهانی دارد «لاله تالابی»است که تالاب را به این دلیل تالاب لاله مردابی می‌خوانند. تنوع زیستی بالای تالاب آن را برای مطالعه پرندگان مناسب کرده‌است. حواصیلها، اردک سانان، مرغابی سانان کشیم بزرگ، کشیم سیاه گردن، یلوه کوچک، کاکایی و غیره از پرندگان این تالاب شمرده می‌شوند. گیاهان تالاب به سه دسته غوطه ور، گیاهان شناور و گیاهان حاشیه‌ای تقسیم می‌شود.

  • چگونگی پیدایش:

آنچه مسلم است پس از سر برآوردن باریکه خشکی انزلی و غازیان از دریا و پیشرفت خشکی از طرفین منطقه وسیعی از دریا را از دریا جدا کرده و آن را در پشت سر خود در جنوب قرار داده و با کیلومترها فاصله از ساحل قدیمی ساحل جدیدی را تشکیل داده است. پهنه ی آب جدا شده از دریا را که بصورت راکد در پشت باریکه خشکی انزلی و غازیان قرار گرفته تالاب یا مرداب انزلی می نامند

10

  • معرفی منطقه ای تالاب انزلی :

مجموعه تالاب انزلی شامل ۴ بخش زیر میباشد:

  • شرقی
  • غربی آبکنار
  • مرکزی
  • سلکه و سیاه کشیم

این تالاب در فهرست رامسر قرار داشته و منطقه ثبت شده آن در این فهرست شامل تمام تالاب انزلی، تالاب سیاه کشیم، منطقه حفاظت شده سلکه و سایر آب بندان های متعدد محدوده تالاب انزلی است. این چهار بخش از نظر خصوصیات فیزیکوشیمیائی، مرفولوژیک، فیتواکولوژی و جغرافیائی دارای تفاوتهای چشمگیر بوده و سیستمهای متفاوتی را ارائه می‌نمایند.

  • موقعیت جغرافیایی:

این تالاب در جنوب غربی سواحل دریای خزر واقع در استان گیلان، در عرض ۲۸ تا ۳۷ شمالی و طول ۲۵ تا ۴۹ شرقی واقع شده و از شمال به شهرستان انزلی، از جنوب به شهرستان صومعه سرا، از شرق به پیربازار و از غرب به کپورچال و آبکنار انزلی محدود است.

talab-e-anzali15680 (1)

  • نامگذاری تالاب انزلی: 

در زبان گیلکی، واژه “همزلی” معانی نظیر سایش و نزدیکی آب و خشکی را میدهد که نام انزلی میتواند برگرفته از وجود مرداب در منطقه باشد و از پیشینیان به ارث رسیده است و نامگذاری شهر انزلی و یکی بزرگترین تالابهای جهان میتواند ریشه ای یکسان داشته باشد.
در زبان یونانی نیز واژه‌هایی نظیر «انزلیوس و انزلیا» وجود دارد به معنی «مرداب»، با توجه به اینکه جزیره و مرداب در این منطقه از قدمتی ۱۵۰۰۰ ساله برخوردار است، این نامگذاری می‌تواند به دورانی به مراتب کهن تر بازگردد و  نامگذاری شهر انزلی نیز میتواند برگرفته از وجود این تالاب باشد.

 

 

  • پوشش گیاهی و جانوری تالاب انزلی:

پوشش گیاهی تالاب انزلی به ۳ دسته کلی تقسیم می شوند:

  •      گیاهان اراضی پیرامون تالاب: اراضی اطراف تالاب دارای خاک مرطوبی است بنابراین گیاهانی که به رطوبت زیادی نیاز دارند آنجا رشد می­کنند. اغلب گیاهان این بخش درخت­ها و درختچه­ها هستند که از جمله آن شب خسب، درمنه، توسکا قشلاقی، نخل تالابی و سازو می­باشد.
  •      گیاهان حاشیه ای یا پایابی: ریشه این گیاهان در خاک، بخش پایینی آن در آب و برگ­ها و گل­هایش خارج از آب است. از جمله آن شامل نی (بوریا)، لویی، علف هفت بند، تیر کمان آبی، لاله تالابی، هزارنی، دم اسب، پونه آبی، بارهنگ آبی و …
  •     گیاهان شناور: برگ­های این گیاهان بر سطح آب شناور است و ریشه آنها در بستر تالاب و عموماً گل­هایشان خارج از آب است. از جمله آن سرخس آبزی، علف قورباغه (هیدروکاریس)، انواع عدسک آبی، انواع علف هفت بند، آزولا، نیلوفر آبی زرد، نیلوفر آبی سفید و …
  •      گیاهان غوطه ور: این دسته بطور کامل یعنی با تمام اعضاء رویشی و زایشی خود در آب غوطه­ورند و ممکن است گل آن­ها در سطح آب شکفته شود. از این گروه می­توان به گیاهان زیر اشاره کرد؛ انواع جلبک ها، گوشاب شانه ای، تیزک، هزار لرگ، سراتوفیلوم شناور و…

لازم به ذکر است گیاه غیر بومی آزولا از نظر فیزیولوژیکی در سطح آب زندگی می­کند و قرار گرفتن هزار قطعه آن کنارهم، باعث جلوگیری از رسیدن اکسیژن و نور به آب و درنتیجه کاهش نمو و تکثیر آبزیان تالاب می شود.

DSC_0049

در ادامه به معرفی برخی گونه های جانوری منطقه می پردازیم:

جانوران که اعضا مهم هر اکوسیستم محسوب می­شوند، مصرف کننده انرژی در زنجیره غذایی هستند و در عین حال روند طبیعی را در محیط حفظ می­کنند. در تالاب­ها خصوصاً تالاب انزلی که شرایط اقلیمی و اکولوژیکی خاصی دارند، جانوران بسیاری اعم از مهره­داران و بی­مهرگان یافت می­شوند که با یکدیگر مجموعه­ای کامل و پایدار تشکیل می­دهند.

آبزیان:

از ماهیان تالاب انزلی یازده گونه آن بومی، هشت گونه مهاجر و یک گونه نیمه مهاجر است که برای تخم­ریزی، زاد و ولد و گاه زیستن به تالاب می­آیند.

ماهیان بومی تالاب: اردک ماهی، ماش ماهی، سیاه کولی، لای ماهی، سفید کولی، گربه ماهی حاجی طرخان و آمور سفید.

ماهیان مهاجر: سیم، سوف، کلمه، سفید، سس ماهی، کپور.

پرندگان:

تالاب انزلی محلی مناسب برای زمستان­گذرانی، تخم گذاری و جوجه آوری پرندگان مهاجر و محلی امن برای زندگی دائمی پرندگان بومی است. این تالاب به دلیل قرار گرفتن در مسیر مهاجرت پرندگان شمالی، در فصول سرد سال یکی از مهم­ترین پناهگاه­ها برای این جانوران محسوب می­شود. بطوریکه چند گونه از پرندگانی که در معرض تهدید جهانی هستند در این منطقه زمستان گذرانی می­کنند نظیر باکلان کوچک، پلیکان خاکستری، غاز پیشانی سفید کوچک، عقاب دریایی دم سفید و خروس کولی.

پرندگان بومی: کشیم کوچک، باکلان کوچک، بوتیمار کوچک، حواصیل شب، حواصیل زرد، گاو چرانک، حواصیل ارغوانی، فلامینگو، عروس غاز، غاز پیشانی سفید کوچک، قوی فریادکش، قوی کوچک، خوتکا و…

(دریای خزر یکی از مهمترین مناطق زیستگاهی پرندگان آبزی مهاجر است این دریا در مرکز توزیع جغرافیایی جمعیت غازها و اردک ها(مرغابی ها) غرب سیبری، خزر و نیل واقع شده و هر ساله در این مسیر پرواز بیش از ۱۰ تا ۱۲ میلیون انواع اردک و غاز، قو و سایر پرندگان به مهاجرت می پردازند. بسیاری از این پرندگان بین یک تا سه ماه از زندگی خود را در حواشی دریای خزر سر می کنند. تالاب انزلی و آبگیرهای حاشیه آن از مهمترین مناطقی است که می تواند بهترین شرایط را برای گذران زمستان پرندگان مهاجر فراهم سازد. تنوع پوشش گیاهی تالاب سبب جلب و جذب پرندگان مهاجر به تالاب انزلی شده است.

از لحاظ پذیرش جمعیت پرندگان مهاجر در تالاب انزلی پنج منطقه مشخص شده که هر کدام وضیعت خاصی از پذیرش جمعیت پرندگان مهاجر دارند که بخشی از آن عبارتند از:

۱- جمعیت پرندگان بارز منطقه مرکزی تالاب که نسبت به قسمت های دیگر تالاب به پیری زودرس دچار شده است و این وضعیت به علت وجود پسابهای خانگی، صنعتی و زراعی است که موجب افزایش رویش های گیاهی و مصرف اکسیژن، ترکیب نامناسبی از آلاینده ها و بویژه فلزات سنگین است. به علت حجم آبی که توسط رودخانه های متعدد به آن وارد می شود مثل یک سد محکم و پایدار در مقابل شوری آب دریا مقاومت کرده و مانع ترکیب و اختلاط دو نوع آب می شود. این منطقه محیط چندان مناسبی نیست ولی به علت رویش گیاهان مناسب تغذیه غازها در زمستانها مأمن و پناهگاه بزرگی از پرندگان می باشد و در فصول دیگر بیشتر پذیرای فلامینگو می باشد.

۲- بخش شرقی تالاب در این بخش بیشتر جمعیت اردک ها و چنگر به چشم می خورند و سپس با توجه به فراوانی غازها، خروس کولی و کنار آبچرها و بقیه پرندگان از سهم کمتری در این منطقه برخوردار هستند.)

خزندگان: شامل ۳ راسته سوسمارها، لاک پشت ها، مارها.

دوزیستان: ۵ گونه قورباغه از ۴ خانواده.

پستانداران: شامل گوشتخواران مانند شغالف سمور آبی، گربه جنگلی. زوج سمان مانند گراز. حشره خواران مانند حشره خردورنگ.

جوندگان: مانند تشیف سنجابک، موش سیاه. (منوری، ۱۳۶۹).

شناخت پتانسیل اکوتوریستی و آسایش زیست اقلیمی تالاب انزلی با روش بیکر

در این بررسی شاخص بیکر نشان داد که تالاب انزلی در طول ۶ ماه از سال (فروردین- اردیبهشت خرداد- شهریور- مهر- آبان- آذر) در شرایط وجود آفتاب راحت بوده و در ۲ ماه از سال (تیر و مرداد) در شرایط سایه دارای آسایش زیست اقلیمی است. در فصل زمستان بعلت بارش فراوان و سرما و شدت وزش باد بالا از شرایط نامطلوبی برخوردار است. از نظر پتانسیل اکوتوریستی تالاب انزلی در ۸ ماه از سال استفاده توریستی را داشته و با اجرای پروژه های مناسب و برنامه ریزی های درست و جامع، بهره برداری اقتصادی مناسب را به همراه دارد.

تالاب انزلی با جزایر متعدد خویش دارای چشم انداز بسیار زیبایی است. محیط آبی و زنده تالاب انزلی بستری مطلوب برای تخم ریزی انواع ماهیان فراهم ساخته است که نقش مهمی در اقتصاد منطقه دارند. این تالاب یکی از مناسب ترین زیستگاه ها برای گونه های مختلف پرندگان مهاجر است. حوزه دریای مازندران از مهم ترین مناطق زیستگاهی پرندگان آبزی مهاجر است.

از مشکلات موجود در این تالاب می توان به افزایش مواد جامد معلق (TDS)، افزایش رسوب و افزایش آلاینده ها اشاره کرد که هر کدام به نوعی وضعیت زیست محیطی تالاب را تهدید می کند بعنوان مثال افزایش مواد جامد معلق منجر به کاهش دید پرندگان می شود و بدلیل بهره برداری های غیرمجاز و همچنین ترویج جاذبه های طبیعی منطقه بعنوان مناطق مناسب تفریح و تفرج فشار زیادی به منابع طبیعی و موجودات داخل تالاب وارد شده است.

تالاب انزلی در موقعیتی قرار گرفته است که آب رودها، نهرها و زهکش های کشاورزی به آن می ریزد. بیشترین رودهای منتهی به تالاب، از کوه های تالش سرچشمه می گیرند و در مسیر پرشیب خود به دشت می رسند. تالاب انزلی علاوه بر ارزش زیست محیطی و اقتصادی، نقش ویژه ای در جغرافیا، حیات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی استان گیلان دارد و زمینه های مختلف جانورشناختی، گیاه شناختی زیست محیطی نیز با اهمیت شناخته شده است و مساحت کل آن ۳۶۱۰ کیلومتر مربع است. سطح تالاب انزلی بنابرآنچه در کنوانسیون رامسر ثبت شده است ۱۵۰ کیلومترمربع می باشد و براساس تصاویر GIS 193 کیلومترمربع تعیین شده است.

طی دو دهه گذشته بعلت ورود حجم وسیعی از فاضلاب های شهری و روستایی، پسابهای کارخانجات و شسته شدن مقدار زیادی کود شیمیایی از مزارع منطقه به این تالاب، تعدادی از گیاهان آبزی موجود در این محل با رشد بیش از اندازه باعث ایجاد تغییرات اساسی در این اکوسیستم آب گردیده اند. این تغییرات با افزایش غالبیت و کاهش تنوع گونه های گیاهی و جانئری همراه است. طی فصول بهار و تابستان و اوایل پاییز، سطح وسیعی از تالاب انزلی بوسیله توده های متراکم آزولا، لاله مردابی، نی، سراتوفیلوم و گوشابها پوشیده می شود. گیاهان آبزی بعنوان بخش مهمی از اکوسیستم های طبیعی دارای تاثیرات مهمی بر خواص فیزیکی و شیمیایی آب و حیات موجودات آبزی می باشد. رشد مناسب این گیاهان باعث افزایش اکسیژن آب، ایجاد پناهگاه برای لاروها و سایر موجودات آبزی و همچنین تهیه غذا برای آنها می شود. از طرف دیگر رشد بی اندازه آنها باعث ایجاد مشکلاتی نطیر افزایش تبخیر و تعرق، بالا آمدن سطح آب و خطر سیلابف کاهش اکسیژن اب و مرگ ومیر جانوران آبزی می گردد.

  • موارد تفریحی تالاب انزلی

تاکنون موارد تفریحی زیر در تالاب اعمال شده است :

۱-    ماهی گیری همراه با خانواده در محیطی آرام و دل انگیز برای تمامی فصول همراه با کلیه امکنات تفریحی در فضایی کاملا دنج کنار بزرگترین تالاب توریستی جهان

۲- آموزش اسکی و جت اسکی برای آقایان و بانوان در تمامی سنین توسط افراد مجرب و کار آزموده به صورت کاملا حرفه ای و هیجان انگیز در دریای خزر و تالاب انزلی

۳- انواع ورزش های آبی . تیوپ سواری . کایاک . کانو و… در تالاب انزلی همراه با خانواده در محیطی شاد و خانوادگی با کلیه امکانات

۴- گردش و تفریح در بزرگرترین تالاب جهان به وسیله ی انواع قایق های مجهز به صورت شبانه روزی به وسیله ی افراد حرفه ای و ماهر

۵- قایق سواری با هیجان باور نکردنی همراه با خانواده در تالاب و دریای خزر به صورت کاملا حرفه ای و متفاوت همراه با امنیت کامل

۶- قایق سواری با آرامش و دیدن مناطق دیدنی و مشاهده تالاب از نسیم صبحگاهی تا غروب آفتاب که هر یک جلوه خاص خود را دارد و همچنین دیدن پرندگان در هنگام عبور از مسیرها که زیبایی تالاب را چندین برابر می کند.

۷- رستوران دریایی در کنار مرداب که می توان در هنگام خستگی ساعاتی را همراه با خانواده در این مکان با صرف غذاهای محلی و غیر محلی به خوشی و آرامش در آن جا سپری نمود .

  • مطالعات کیفیت تالاب انزلی:

تالاب انزلی توسط موانع ماسه ای از دریا جدا شده است و بیشتر قسمتهای شرقی و خوش کشیم را نیزارها پوشانده است و قسمت لاگون آن و نواحی مرکزی آن دارای سطح آزاد و باز آب است. در خرداد ۱۳۵۴ (ژوئن ۱۹۷۵) این تالاب در سایت رامسر به ثبت رسید.

بخاطر نوسانات ارتفاع آب دریای خزر و تغذیه گرایی تالاب بخاطر ورود فاضلابهای تصفیه نشده اکوسیستم تالاب شروع به تخریب شدن کرد و در سال ۱۹۹۳ (۱۳۷۲) کنوانسیون رامسر تصمیم گرفت که تالاب انزلی را در فهرست موننترو قرار دهد که نشان می دهد که این تالاب نیاز به احیای فوری و ضروری دارد. حوزه آبریز این تالاب مساحتی حدود ۳۶۱۰ کیلومتر مربع دارد و کاربری های آن شامل باغ میوه، شالیزار، زمین کشاورزی، مرتع، زمین های لم یزرع، جنگل و مناطق شهری می باشند.

(هنگامی به یک تالاب تغذیه گرا گفته می شود که دارای تولید اولیه بالایی باشد و بیوماسهای تولید شده بطور کامل بصورت بیولوژیکی تثبیت نشده و بهمین خاطر مقادیر زیادی لجن آلی ته نشست و متراکم می گردد و مصرف زیاد اکسیژن در شب توسط بیوماسها باعث تغییر اکسیژن محلول در شبانه روز و تخلیه اکسیژن مخصوصاً در لایه های پایین آب و مرگ و میر ماهی ها می گردد و همچنین گاهی باعث بروز یک اکوسیستم ناپایدار می شود.

نتایج طرح مطالعاتی گروه JICA  نشان می دهد که به علت ورود جریان آب آلوده به تالاب پدیده تغیه گرایی رخ داده است.)

حوزه آبریز این تالاب نقش بسیار مهمی در آلودگی تالاب انزلی دارد و عامل اصلی رسوبات به داخل تالاب می باشد. بارآلودگی ورود به تالاب انزلی عمدتاً مربوط به فاضلاب ها است که البته شیرابه های زائدات جامد نیز در ورود آلودگی نقش مهمی دارند. اندازه گیری های انجام شده در تالاب نشان می دهد که تالاب انزلی حاوی مقادیر زیادی فیتوپلانکتون، مواد معلق و COD است که بالا بودن این سه کمیت باعث بروز خواص اپتیکی پیچیده در آب می گردد و این گونه آبها در دسته بندی اپتیکی آبها جزو آبهای CasseII شناخته می شوند.

شش منبع آلاینده عمده تالاب انزلی عبارتند از شهرها، صنایع، فعالیت های تجاری، معادن، فعالیت های کشاورزی و آلودگی های بیمارستانی (جماالزاده، ۱۳۷۷). رودخانه های ورودی به تالاب، پساب های صنعتی و بیمارستانی را با خود به تالاب وارد می کند این پساب ها شامل همه انواع آلاینده هامانند فلزات سنگین، مواد مغذی و … هستند.

زه آبهای ناشی از مزارع برنج نیز حاوی مواد مغذی و سموم کشاورزی اند که باعث افزایش پدیده های یوتروفیکاسیون، یا پیر شدن تدریجی تالاب است و ورود رسوبات جامد به تالاب نیز باعث کاهش عمق تالاب و مرگ زودرس آن خواهد شد. (جمالزاده، ۱۳۷۷). از میان رودخانه های ورود به تالاب، پیربازار، گوهر رود و زرجوب آلوده ترین رودخانه ها از لحاظ مقدار کالیفرم تشخیص داده شده اند. رودخانه پیربازار از لحاظ مقدار COD و TN نیز آلوده ترین رودخانه ورودی به تالاب انزلی تشخیص داده شده است (۱۹۹۸، رنجبر؛ توکلی و ثابت رفتار، ۱۳۸۱). رودخانه های خمام و مرغک نیز از این لحاظ آلوده تشخیص داده شده اند.

میزان بارش سالانه حوزه تالاب انزلی حدود ۲ هزار میلیمتر با متوسط رطوبت نسبی سالانه ۸۱ % می باشد. این منطقه از لحاظ اقلیمی جزو اقلیم های نیمه مرطوب تا مرطوب می باشد. متوسط دمای سالیانه تالاب ۱۶ درجه سانتیگراد گزارش شده است. سرعت متوسط سالیانه باد نیز ۳۰ متر بر ثانیه ثبت شده است. بدلیل وجود رشته کوه البرز در قسمتهای جنوبی و دریای خزر در شمال این ناحیه هوا معتدل و بارندگی فراوان است بطوریکه حوزه آبریز تالاب انزلی پرباران ترین منطقه ایران و تالاب انزلی به نوبه خود پرباران ترین نقطه این حوزه است.

بطورکلی مهمترین منابع آلوده کننده تالاب انزلی عبارتند از:

  •      تخلیه ضایعات لایروبی در اطراف تالاب و رودخانه های منتهی به آن
  •      تخلیه زباله های شهری و روستایی در محدوده تالاب و رودخانه های منتهی به آن
  •     نشت نفت از فعالیتهای سکوهای حفاری، تردد قایق ها و کشتی های تجاری
  •     جریان های سطحی یا رودخانه های ورودی به تالاب که حاوی آلودگی های طبیعی و مقدار زیادی فاضلابهای شهری، صنعتی و کشاورزی هستند.
  •     ته نشینی آلوده کننده های موجود در هوا ناشی از تردد خودرو و فعالیت های صنعتی

نتیجه کلی: نتایج حاصل از تفسیر تصاویر ماهواره ای در سالهای مورد بررسی نشاندهنده این نکته است که مساحت بخش آبی تالاب در سال ۱۹۹۸ بیشترین مقدار و در سال ۱۹۹۱ کمترین مقدار بوده است که دلیل این امر پیش آمدگی آب دریای خزر در سال ۱۹۹۸ و خشکسالی های دوره های زمانی نزدیک به سال ۱۹۹۱ است. مساحت بخش های مختلف تالاب در سالهای مورد بررسی مبین این مطلب است که مساحت تمامی بخش های تالاب دچار کاهش چشمگیری شده است.

یکی از شاخص های اندازه گیری شده در فواصل زمانی مورد مطالعه، فاصله تالاب از دریای خزر بوده است. بطورکلی نوسان این مشخصه نشاندهنده این موضوع است که تالاب انزلی بعلت رابطه تنگاتنگ خود با دریای خزر، همواره تحت تأثیر نوسانات آن قرار دارد. همچنین تغییرات خط ساحلی تالاب در قسمتهای باریک تر بیشتر بوده، درنتیجه این نواحی آسیب پذیری بیشتری نسبت به سایر قسمتهای تالاب داشته و نیاز به حفاظت بیشتری دارند.

نتایج مطالعه ده ساله نشان می دهد تالاب دچار کاهش مساحت و افزایش تغذیه گرایی با توجه به تغییرات پوشش گیاهی حاشه تالاب شده است.

با دور شدن از مصب رودخانه های ورودی، میزان آلودگی تالاب کاهش می یابد که در اثر عملکرد تالاب در کاهش آلاینده ها و نقش خودپالایی تالاب است. بیشترین آلودگی وارد شده به تالاب به علت ورود بیشترین بارآلودگی ناشی از فاضلابهای شهری، پساب های کشاورزی و فاضلاب صنایع متمرکز در حوزه آبریز رودخانه پیربازار است.

  •  نوسان های آب در تالاب انزلی: 

گرم ترین ماه سال تیر ماه با حداکثر مطلق ۸/۳۶ درجه سانتیگراد و سردترین ماه سال با حداقل مطلق ۴/۱۱- درجه سانتیگراد در بهمن ماه می باشد که بطورکلی متوسط درجه حرارت سالانه ۱۶ درجه سانتیگراد است. درجه حرارت آب تالاب در زمستان از ۲ تا ۱۱ درجه متغیر است. بارندگی در این اقلیم فراوان و بین ۴۰۰ تا ۲۰۰۰ میلیمتر در سال متغیر است و از غرب به شرق کاهش می یابد. بیشترین بارندگی در نواحی ساحلی حوزه است (ایستگاه انزلی: ۱۸۲۸ میلیمتر در سال در ۲۱ سال) و به طزف جنوب کاهش می یابد. (ایستگاه رشت: ۱۲۷۱ میلیمتر در سال در ۳۰ سال، ایستگاه قلعه رودخان: ۱۶۱۹ میلیمتر در سال در ۲۷ سال). متوسط تبخیر منطقه ۸۰۰ میلیمتر است و از غرب به شرق افزایش می یابد. رطوبت نسبی ۸۰ تا ۸۵ درصد متغیر است و بطورکلی تالاب انزلی دارای تابستان های گرم و مرطوب و زمستان های ملایمی است (سازمان هواشناسی کشور، ۱۹۹۵ تا ۲۰۰۰ میلادی). تالاب انزلی از طریق ۵ روگا (کانال) با دریای خزر در ارتباط است؛ تازه بکند، نهنگ روگا، راسته خاله، پیربازار روگا، سوسر روگا. این پنج روگا در نهایت از طریق کانال غازیان به دریا تخلیه می شود. تالاب میانکاله بعنوان محدوده سپر حفاظتی ۲۰۰ متری در اطراف تالاب در نظر  گرفته شده است.

نوسان های آب در تالاب انزلی و اراضی حاشیه ای آن در ارتباط مستقیم با نوسان های آب دریای خزر و سیلابهای فصلی بالادست می باشد.

  • مقایسه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب تالاب انزلی و رودخانه های ورودی و خروجی آن:

تالاب انزلی از یک طرف پذیرای آب ۱۹ رودخانه به نام های: رودخانه پیربازار، رمضان بکنده، قنادی، لله کا، بیجرود، نوخاله، هندخاله، سیاه درویشان، گاز رودبار، نرگستان، چومثقال، کلسر، شیجان، اسپند، چکوور، مرغک خالکایی، بهمبر، شیله سر و کانال مادر می باشد و از طرف دیگر دو خروجی بنام های انزلی و غازیان این آبها را به دریای خزر انتقال می دهد.

بر طبق داده های بدست آمده مشخص شد که میزان کدورت، اسیدیته، Co2 کل، ارتوفسفات، اکسیژن محلول، آمونیوم، نیتریت، نیترات، کلیفرم دفعی کل آب و کلیفرم دفعی انسان در رودخانه های ورودی کربنات، Co2 آزاد و سدیم در تالاب انزلی و هدایت الکتریکی، کل مواد جامد محلول، کل مواد جامد معلق، آلکالینیتی کل، فنل آلکالینیتی، بی کربنات، سختی کل، کلسیم، منیزیم، پتاسیم، کلراید، سولفات، فسفر کل، اکسیژن مورد نیاز بیولوژیک و اکسیژن مورد نیاز شیمیایی در رودخانه های خروجی بیش از جاهای دیگر می باشد. با در نظر گرفتن این اطلاعات می توان گفت که تالاب انزلی با توجه به شرایط اکولوژیک حاکم در این تالابو وجود موجودات گیاهی و جانوری متنوع بعنوان مکانی جهت کاهش این فاکتورها مطرح می باشد نقش یک حدواسط فیلترکننده را بین رودخانه های مذکور و دریای خزر ایفا می کند. (بطور مثال نقش جوامع گیاهی و جانوری بهمراه سطح وسیع، عمق آب و زمان توقف طولانی در تالاب انزلی به وضوح مشخص می گردد. بخصوص گیاهان یعنی فیتوپانکتون ها و گیاهان عالی با مصرف مواد مغذی فسفر و نیتروژن در طی فرایند فتوسنتز باعث کاهش و تعدیل میزان عناصر ورودی می شوند.)

در مجموع می توان گفت که اگرچه برخی از فاکتورها در طی ورود به تالاب انزلی و تحت تأثیر شرایط حاکم در این تالاب روندی صعودی به خود می گیرند، اما تالاب انزلی بدلیل عمق مناسب، سطح وسیع و تنوع مناسب جانوری و گیاهان هنوز هم بعنوان یک عامل ایجاد کننده تعادل اکولوژیک بین رودخانه های ورودی و دریای خزر عمل می کند، هرچند خود تالاب نیز آلوده می شود.

  • حریم تالاب­ها:
  •      اهمیت تعیین حریم تالاب­ها:

تالابها بر خلاف سایر اکوسیستمهای خشکی ، نظیر جنگل ، کویر و کوهستان و بعلت وجود پهنه های وسیع آبی در میان آن ،  بیشتر از حاشیه مورد تخریب و تهدید قرار میگیرد . بنابر این تعیین مرز و حریم تالاب یک قدم اساسی در مدیریت خردمندانه آن به حساب می آید.

اهمیت موضوع تعیین مرز و حریم در تالاب انزلی به علت تراکم زیاد کاربریهای اراضی در اطراف آن و حاصلخیزی و ارزش زیاد زمین دو چندان است.

بطور خلاصه اهمیت تعیین حریم تالابها در چهار محور دسته بندی میشود(باقرزاده کریمی- ۱۳۸۵):

*یک قدم مهم درآمایش سرزمین  * مدیریت خردمندانه تالاب *  رفع مشکلات مطالعات EIA  و تدقیق این مطالعات درحاشیه تالابها  *یک قدم مهم در ارزشگذاری اقتصادی تالابها

  •      موانع تعیین حریم تالاب­ها:     

تعیین مرز و حریم تالابها با مشکلات و پیچیدگیهایی همراه است که علاوه بر مشکل عمومی همه مطالعات در ایران که همانا کمبود اطلاعات قابل استناد میباشد ، میتوان به موارد زیر اشاره کرد(باقرزاده کریمی – ۱۳۸۵):

  1.     تنوع زیاد اشکال تالاب اعم از داخل خشکی و دریایی ، ساحلی
  2.     تغییرات قابل ملاحظه سطح آب تالاب در طول سال و دوره های بلند مدت
  3.     وجود عوارض بسیار کم توپوگرافیک در اغلب آنها
  •     انواع حریم تالاب:

تالابها به دلیل دارا بودن کارکردها ی متنوع و با توجه به تاثیر گذاری و تاثیر پذیری آن در محدوده های مختلف ، دارای حریمهای متفاوتی میباشد که موارد قابل توجه در وضعیت فعلی جغرافیای اقتصادی ، اجتماعی و طبیعی کشور به قرار زیر میباشد (باقرزاده کریمی – ۱۳۸۵) :

 ۱- مرز تالاب   ۲- حریم اکولوژیکی  ۳- حریم هیدرولوژیکی  ۴- حریم اقتصادی اجتماعی  فرهنگی مستقیم

 ۵- حریم قانونی

  •     مرز تالاب 

 مرز تالاب یا حد بستر ، خطی است که بالاترین پیشروی آب را شامل میشود و با استفاده از بررسیهای میدانی بر روی پوشش گیاهی ، خاک و آب تعیین میشود(باقرزاده کریمی – ۱۳۸۵).

 معیارهای شناسایی مرز یا حد بستر تالاب: الف- هیدرولوژی        ب- خاک         ج- پوشش گیاهی

الف- هیدرولوژی   این معیار را می‌توان در زمانی که اطلاعات هیدرولوژی کافی موجود باشند بکار برد ، هرچند بدلیل نوسانات شدید سطح آب خیلی معیار قابل اعتمادی نیست

 ب- خاک       بر اساس بررسی پروفیل خاک و تشخیص غرقابی بودن خاک در دوره های گذشته (با استفاده از دفترچه رنگی مانسل) صورت میگیرد. اگر خاک در طول فصل رشد پی‌درپی اشباع شود، کمبود اکسیژن باعث می‌شود نرخ فساد مواد گیاهی به شدت کاهش یافته واین منجر به انباشته شدن لایه‌ای ضخیم از پیت و گل و لای مغذی   (peat & muck) می‌شود. به چنین خاک‌هایی خاک آلی می‌گویند. خاکهای آلی اغلب نشانه محیطهای تالابی هستند و خود بر اساس منشا تشکیل به دو دسته تقسیم میشوند:

  خاک‌های آلی هیدریک:  این خاکها عموما از بقایای گیاهان ، در مراحل مختلف فساد آنها در شرایط بی‌هوازی و در نتیجه وجود آب‌های راکد و یا زهکشی ضعیف بوجود می‌آیند. در این خاکها مواد آلی مراحل مختلف تجزیه را نشان می‌دهند ، دربرخی از آنها ( خاک‌های ماک) تقریبا“‌ تمام ماده آلی تجزیه شده و در برخی دیگر (پیت) مقدار قابل توجهی از آن باقی مانده است. این خاک ها عموما“ تیره بوده ودامنه  رنگی آن ها از قهوه ای مایل به سیاه در خاک های ماک تا قهوه ای تیره در خاک های پیت متغیر است. این رنگ های تیره نشانه وجود ماده آلی در خاک است.

خاک های معدنی هیدریک :   این خاکها مواد آلی اندکی دارند و یا اصلا“ ماده آلی ندارند. با توجه به نم دار و غرقاب بودن ، مقدار آهن در آنها کاهش می یابد. این امر منجر به ایجاد یک رنگ خاکستری خاص( یا خاکستری متمایل به سبز یا آبی) می شود. لکه های  به رنگ نارنجی و قهوه ای (به نام ماتل) در ماتریکس خاکستری نشانه خاک هایی با آب گرفتگی موقت می باشند.این ماتل ها در طی دوره خشکی توسط اکسیدهای آهن و منگنز ایجاد می شوند.اکسید آهن نارنجی رنگ در ریشه گیاهان نیز یافت می شود.

خاک های هیدریک را می توان با استفاده از معیارهایی که به آسانی قابل تشخیص اند توسط تحقیقات میدانی شناسایی کرد و این کار معمولا“ با مقایسه رنگ خاک با یک چارت رنگی استاندارد انجام می شود. خاک هایی که کرومای سیاه، خاکستری یا قهوه ای و قرمز دارند ، نشانه خاک هیدریک هستند.

ج- پوشش گیاهی         بر اساس بررسی پوششهای گیاهان آبزی و کنار آبزی صورت میگیرد.

در یک سایت نسبتا“ دست نخورده، می توان گیاهان را مهم ترین عامل برای تشخیص مناطق تالابی به حساب آورد. اگر این گیاهان از نوع گیاهان پرستار تالابی ((Obligate Wetland Plants باشند احتمال این که منطقه تالابی باشد بسیار است. گیاهان پرستار نقش تغذیه کننده و پناهگاه جانوران تالاب را بازی میکنند :

– گیاهان آبزی مثل: نی ، لویی ، جگن  – گیاهان کنار آبزی مثل:  حرا و چندل – گیاهان سطح آب مثل:  لاله تالابی

  •      حریم اکولوژیکی تالاب:

حریم اکولوژیکی تالاب شامل پهنه جغرافیایی داخل مرز تالاب باضافه زیستگاههای حاشیه ای و مرتبط با آن میباشد.

 برای تعیین حریم اکولوژیکی تالاب علاوه بر مطالعات پوشش گیاهی، خاک و هیدرولوژی که در تعیین مرز تالاب کاربرد دارد ، بررسی زیستگاهها و قلمرو حیوانات نیز صورت میگیرد.

در تالاب انزلی تعیین حریم اکولوژیک توسط سازمان حفاظت محیط زیست صورت گرفته است..

  •      حریم هیدرولوژیکی تالاب

حریم هیدرولوژیکی تالاب شامل کل حوزه آبخیز تالاب میگردد و طبیعتا وسیعترین پهنه را در بین حریمهای مختلف تالاب به خود اختصاص میدهد.

  •     حریم اقتصادی- اجتماعی-  فرهنگی- مستقیم

  تالابها بعلت کارکردهای متنوع و بهره برداریهای زیاد حاشیه نشینان و سایر ذینفعهای آن دارای محدوده های اثر وسیعی است که بعضا حتی مناطق بسیار دور در سایر استانها را نیز در بر میگیرد. به عنوان مثال صنایع دستی تالاب نظیر حصیر بافی تا مناطق دور دست و حتی سایر کشورها فرستاده میشود.تعیین محدوده آثار اقتصادی اجتماعی فرهنگی تالاب بسیار مشکل است ولی حداقل میتوان این آثار را به دو دسته محدوده اثر مستقیم و محدوده اثر غیرمستقیم تفکیک و حریم اقتصادی اجتماعی فرهنگی مستقیم را مد نظر قرار داد.     با توجه به تقسیمات کشوری و وضعیت آمارگیری بر اساس واحدهای استان ، شهرستان ، بخش و دهستان میتوان بطور کلی مرز کوچکترین واحد تقسیمات کشوری یعنی دهستانهای بلافصل تالاب را حریم اقتصادی اجتماعی فرهنگی مستقیم تالاب در نظر گرفت. (باقرزاده کریمی – ۱۳۸۵).

  •     حریم قانونی تالاب

جایگاه قانونی مدیریت تالابهای کشور و به دنبال آن تعیین حریم آن بر اساس مواد قانونی زیر تعیین میشود .

(روش شناسی تعیین مرز و حریم تالابها       مطالعه موردی(تالاب انزلی)      نویسنده : مهندس مسعود باقرزاده کریمی – کارشناس تالاب)

  • بررسی رژیم غذایی ماهی اسبله (۱۷۵۸) در تالاب انزلی:

تالاب انزلی در جنوب دریای خزر بعنوان یکی از مهم ترین اکوسیستم های تالابی ایران است که ماهی اسبله (Silurus glanis) بطور میانگین حدو ۷۸/۳ % از کل سهم صید ماهیان آن را در سالهای ۱۳۷۱ تا ۷۵ تشکیل داده است. طی مطالعات سالهای ۱۳۷۷ تا ۸۰ نشان می دهد طول کل آنها ۸/۱۹ تا ۵/۱۸۶ سانتیمتر، وزن ۷/۴۷ تا ۳۰۰۰۰ گرم و سن ۱ تا ۹ سال دارند که ماده ها ۵/ ۶۸ % را تشکیل می دهند.

اسبله از ۱۹ نوع غذای مختلف شامل حشرات (۱۳/۴ %)، دوکفه ای ها (۵/۰ %)، سخت پوستان (۸/۱۵ %)، دوزیستان(۹/۰ %) و ماهیان(۶/۷۸ %) تغذیه نموده که در بین آنها، ماهی  Carassius auratus با ۹۴/۳۳، میگو Macrobrachium با ۲۲/۱۴، ماهی Neogobius kessleri با ۵۹/۴، حشرات با ۱۳/۴ و ماهی Proterorhinus marmoratus با ۷۵/۲ درصد بیشترین فراوانی را دارا بودند.

ماهی اسبله با نام علمی Silurus glanis متعلق به خانواده اسبله ماهیان (Siluridae) بوده و در اروپای شرقی، آسیای صغیر و آسیای مرکزی پراکنش دارد. در ایران ماهی در حوضه های آبریز دریاچه ارومیه، دریای خزر و احتمالاً در حوضه رودخانه تجن نیز وجود دارد. مشخص شده که این ماهی در شبها تغذیه نموده و در آب شور دریای آرال و نیز در آبهای شیرین تخم ریزی می نماید. این ماهی در تالاب انزلی یکی از مهم ترین اقلام صید تجاری را به خود اختصاص داده است.

نتیجه: این ماهی نه تنها عاملی در جهت تخریب و از بین رفتن آبزیان اقتصادی مانند ماهی سفید، سوف معمولی، کپور معمولی و غیره در تالاب نمی باشد، بلکه با تغذیه از آبزیان کم ارزش همچون ماهی کاراس (که بدلیل وجود خار، مزه بد، پرت زیاد دارای ارزش اقتصادی کم است) و نیز میگوی ماکروبراکیوم که بعلاوه هر دو غیر بومی بوده و می توانند تهدیدی برای سایر آبزیان اقتصادی و بومی به حساب آیند، خود عاملی جهت موازنه اکولوژیک آنها شمار می رود.

  • مواد معدنی تالاب انزلی:

در خصوص مواد معدنی موجود در رسوبات تالاب وامکان بهره برداری اقتصادی از این رسوبات گزارشات متعددی موجود است. بر اساس اکتشافات ژئوشیمیایی که بر روی رسوبات تالاب به عمل آمده است وجود پاره ای عناصر در رسوبات تالاب قطعی شده است که از بعد اقتصادی احتمالا می توانند قابل توجه باشند. رسوبات تالاب برای ردیابی۶نوع اکسید و۱۸ عنصر مورد تجزیه قرارگرفته است.

این اکسیدها عبارتند از: تیتانیوم، سیلسیوم، آهن، کلسیم، آلومینیوم و منیزیم. کلاً در رسوبات تالاب اکسید آلومینیوم و سیلسیوم ۵۰ % و کلسیم و منیزیم حدود ۲۰ % کل رسوبات را تشکیل می دهند. عمده ترین عناصر با ارزش اقتصادی که در رسوبات تالاب وجود دارند عبارتند از:ایتریم . اسکاندیم . گالیم ؛که فقط مقدار گالیم آن حدود ۶۶ قسمت در میلیون است و این رقم عیار قابل توجهی از این عنصر در طبیعت است. عنصر دیگری که دارای عیار قابل توجهی است ( بور ) است. بور موجود در تالاب احتمالا از حمل و انتقال کودهای شیمیایی مصرف شده در زمین های مجاور تالاب ایجاد شده است. بطورکلی بهره برداری اقتصادی از رسوبات و مواد موجود در تالاب می تواند به صورت زیر انجام پذیرد:

بهره برداری به عنوان کود های شیمیایی-  بهره برداری به عنوان مواد اولیه ساختمانی- اکتشاف جهت عناصر کمیاب

  • کشف تیتانیوم در مرداب:

در خبرنامه پژوهشی دانشگاه صنعتی شریف آمده است: غنی ترین منبع تیتانیوم که یکی از عناصر بسیار ارزنده و کمیاب طبیعت است در تالاب انزلی کشف شد. تیتانیوم که از سال ۱۷۹۱ میلادی وجود آن در طبیعت محرز و مسلم بود عنصری است که دانشمندان شیمیست جهان بیش از یک قرن برای بدست آوردن آن بصورت یک فلز خالص به تحقیق و پژوهش و انتظار گذراندند در حال حاضر تیتانیوم در ساخت بدنه ی موشک ها و هواپیما های سریع السیر و بویژه در مواردی که وزن سبک و مقاوم در مقابل دمای شدید و رطوبت مورد نیاز است کاربرد فروان دارد بر اساس آزمایش های اولیه که درباره ی میزان تیتانیوم موجود در بعضی از قسمت های تالاب انزلی به عمل آمده مقدار تیتانیوم در رسوبات این تالاب حدود ۱۲ %می باشد.

  • آیا مرداب می­میرد؟

آری مرداب میمیرد این را وقتی که سرشار از لذت در آبراهه هایش قایقرانی و از شوق همگان را به تماشا می خوانی به چشم می بینی و از اندوهی سنگین پر می شوی. چرا باید این همه زیبایی زیر هزاران خروار لجن مدفون شود. تماشای مرداب با این گمان به مثال تماشای عروس شادابی می ماند که در کفن پیچیده و برای همیشه در بستر مرگ می خوابد و گورکنان بیل میزنند و خاک بر رخسار زیبایش می پاشند و با چنین خیالی هنگامی که از مرداب باز می گردی حس می کنی که تشییع جنازه ی عزیز ترین کسانت را دیده ای.

  • علت چیست؟

مشکل مهم مرداب آلودگی روز افزون آب آن است. چرا که تقریباً فاضلاب تمام خانه های مسکونی و اغلب کارخانه ها و کارگاه های صنعتی واقع در اطراف مرداب به درون آن و یا به داخل رودخانه هایی که به مرداب می ریزند سرازیر می شوند. طبق نظر موسسه ی استاندارد در صورتیکه مقدار آمونیاک از ۵ % بیشتر و زباله ها و زواید این ناحیه به داخل مرداب ریخته شود تردیدی نیست که با آلوده شدن بیش از پیش آب های مرداب که محیط آن در گذشته به منزله بزرگترین زایشگاه و پرورش انواع ماهی فلس دار از جمله ماهی سفید به شمار می رفت باقیمانده ی منابع آبزی مرداب هم در معرض خطر انهدام قطعی قرار خواهد گرفت. وضعیت چنان نگران کننده است که نه تنها چندین سال است که نام تالاب انزلی در سیاهه ی سرخ تالاب های در خطر نابودی قرار گرفته است بلکه بیم آن می رود این تالاب به زودی از سیاهه ی ۱۰ تالاب ممتاز کنوانسیون جهانی رامسر هم خارج شود. در تایید این گفته کافی است به یاد آوریم که در طول ۱۰ سال گذشته دست کم سه مورد از مرگ دسته جمعی ماهیان تالابی در این زیستگاه بی بدیل گزارش شده است رخدادی که آشکارا شدت کاهش توان زیست پالایی و خود ترمیمی بوم سازگان تالاب را نشان می دهد. به اختصار شاید بتوان پنج شناسه ی اصلی تهدید کننده ی توان زیست پالایی تالاب انزلی را افزایش رسوب وارد شده به تالاب . افزایش پس آب ها و پسماندهای تخلیه شده در تالاب . تغییر کاربری اراضی و تبدیل بخشی از اراضی حاشیه ی تالاب به زمین های کشاورزی . جاده سازی و در نهایت رشد بی رویه دانست. با این وجود عوامل مخرب دیگری هم وجود دارند که پیوسته به مکیدن شیره ی جان تالاب انزلی مشغول هستند که البته اغلب ریشه ای انسانی دارند این مولفه ها عبارتند از: تردد زیاد قایق های موتوری و ایجاد نا امنی و تنش در زیستگاه تالاب. صید و شکار فزاینده ی پرندگان آبزی. برداشت تخم پرندگان توسط افراد محلی. افزایش میزان فلزات سنگین و بخصوص سرب در آب و رسوبات تالاب. پمپاژ آب به بالا دست تالاب به منظور آبیاری اراضی کشاورزی. احداث کومه های شکار. تجمع مقادیر زیادی از زباله های غیر قابل تجزیه در تالاب که عمدتا از طریق رودخانه های منتهی  به تالاب وارد آن می شود. احداث استخر پرورش ماهی در اطراف تالاب و تغییر خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب در نتیجه تاثیر بر روی تخم ریزی و تکثیر ماهیان به خصوص ماهیان تجاری. عدم توجه به ظرفیت تالاب در پذیرش گردشگر همزمان از آن و در نهایت ضعف قدرت اجرایی اداره کل محیط زیست استان گیلان در چیدمان الویت های دیگر نهادهای اجرایی استان و رتبه بندی آن ها در جایگاهی پس از ملاحظات محیط زیستی و البته نتیجه و حاصل این ضعف محسوس ملاحضات محیط زیستی در استان گیلان بروز فاجعه ای غم بار به نام مرگ تالاب انزلی و تبدیل تدریجی آن به زمین فوتبال نمدار است. در حقیقت چنین فشار مرگباری در شرایطی بر تالاب تحمیل می شود که این اکوتون بی نظیر کشور به تنهایی سبب ته نشینی تقریبا ۱۳ % ذرات معلقی می شود که سالانه وارد آن می گردد. همچنین در تصفیه و کاهش بار آلودگی آب های وارده به آن نقش حیاتی دارد بطوریکه سالانه ۳۸ % عناصر غذایی در تالاب رسوب می کند. همچنین تالاب انزلی در مهار سیلاب و جلوگیری از فرسایش سواحل دریای خزر و پایداری اقلیمی و حفظ ظرفیت گرمایی ویژه نواحی مجاور خود نقش انکار ناپذیر و مثبت دارد. وضعیت اسف بار تالاب انزلی آن هم در یکی از معدود مناطق بسیار مستعد کشور از نظر اقلیمی حجم بالای اندوخته های آبی و استعداد بی رقیب توان رطوبتی مطلوب گواهی آشکار بر لکنت های روز افزون حاکم بر مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست ایران و در حاشیه ماندن ۵۰ قانون اساسی است اصلی که به تصریح آشکار در آن باید دولت از هر نوع فعالیتی که منجر به آلوده ساختن و تخریب محیط زیست بیانجامد جلوگیری کند. در صورتی که عملا تمامی محیط های آبی کشور و رودخانه های اصلی ایران تبدیل به محلی برای انباشت پس آب  و پسماند و فاضلاب شده است.

  • راه حل چیست؟

به نظر می رسد سازمان حفاظت از محیط زیست باید هر چه سریع تر با طراحی تله های رسوب گیر و اقدام به لایروبی بستر تالاب از بار اضافی آن در کوهتاترین زمان ممکن کاسته و آنگاه با توانمند سازی جوامع محلی و ملزم کردن واحدهای صنعتی و شهری و کشاورزی به تصفیه ی سامانه ی فاضلاب و پس آب و پسماند خود گامی موثر برای بازگشت حیات به انزلی بردارد. همچنین ارتقای عملیات آبخیزداری در بالادست حوضه های آبخیز و جلوگیری از قطع بی رویه ی درختان جنگلی می تواند به کاهش معنی دار نرخ فرسایش آبی و ورود رسوب به تالاب کمک کند. با توجه به ارزش بین المللی تالاب هم اکنون یکی از گروه های تحقیقاتی کشور ژاپن با نام جایکا (آژانس همکاری های کشور ژاپن) مشغول پژوهش برای احیای این تالاب زیباست، و نیز می توان با برنامه ریزی صحیح و مدیریت درست و منسجم به ایجاد مراکز تفریحی و گردشی مثل (( دیسنی لند )) در تالاب بین المللی انزلی پرداخت.

چالشهایی که تالاب انزلی با آن مواجه است

‏۱) هرسال بیش از ۳۲ میلیون مترمکعب فاضلاب خانگی شهرستانهای رشت، انزلی، صومعهسرا، فومن و ماسال که حوضه آبخیز تالاب انزلی هستند، وارد تالاب میشود‎.‎

۲) از طریق مزارع کشاورزی در سال حدود دو میلیون لیتر سموم وارد محیط تالاب انزلی میشود. تالاب انزلی همچنین محل تخمریزی بسیاری از ماهیان بومی و مهاجر است که ورود این مواد سمی ذخایر موجود در این زیستگاه را به شدت تهدید میکند.‏

۳) رسوبات حوضه آبخیز تالاب انزلی به طور فزایندهای درحال افزایش است و به علت ضعف عملیات آبخیزداری و تخریب بیش از اندازه حوضه آن سالانه ۵۸۵ ‎هزار تن خاک به صورت رسوب به این تالاب سرازیر میشود. هم اکنون یک میلیارد و ۲۰۰ میلیون تن گل و لای ناشی از رسوبات حاصل از ۴۰ سال شست وشوی ۴۰۰۰ کیلومتر مربع خاک حوزههای آبریز یازده رودخانه منتهی به تالاب در تالاب انزلی وجود دارد. تا چند دهه قبل عمق تالاب انزلی هشت تا ۱۱ متر بود اما درحال حاضر، ته نشین شدن رسوبات عمق آن را به سه متر رسانده است. هم اکنون سرعت انباشته شدن رسوبات در کف تالاب ۱۰ برابر بیشتر از چهاردهه قبل است.‏

۴) آلودگیهای صوتی، انتشار ترکیبات خطرناک سرب، اکسید گوگرد، کربن و نیتروژن ناشی از عبور و مرور وسایل نقلیه از جمله عوامل تخریب اکوسیستم تالاب است.‏

۵) متأسفانه بارندگیهای پی در پی و کاهش اکسیژن در تالاب به واسطه متصاعد شدن گاز اکسیدسولفید ‏SH۲‎‏ درسطح تالاب موجب تلف شدن هزاران ماهی در تالاب شده است و با هربار بارندگی و کم شدن اکسیژن بر مرگ و میر ماهیان افزوده میشود.‏

۶) آلودگیهای ناشی از فعالیتهای صنعتی در کنار رودهای منتهی به تالاب. بخشی از فاضلاب صنعتی کارخانههای حوزه و تمامی فاضلابهای شهری و روستایی بدون تصفیه به رودخانه تخلیه و باعث آلودگی شدید این رودخانه میشود که مرگ و میر وسیع آبزیان رودخانه و تالاب انزلی را در مقاطع بحرانی باعث میشود.‏

۷) صید و شکار بیرویه برای تأمین نیازمندیهای غذایی و گذران اقتصادی که منجر به کاهش جمعیت گونههای وابسته به تالاب میشود.‏

۸) رشد و توسعه شهرها و شهرکهای صنعتی بدون مکانیابی صحیح، از عوامل تهدیدکننده تالاب انزلی و از منابع مهم آلودگی آب تالاب است.‏

۹) در اینجا لازم است به رشد گیاهی به نام «آزولا» در تالاب انزلی اشاره کرد. آزولا گیاهی است که در مناطق تالابی رشد میکند اما این گیاه گونه بومی تالاب انزلی نبوده است. به لحاظ اینکه این گیاه ازت زیادی تولید میکند تا برای تهیه کودهای ازته از گیاه استفاده شود و همچنین به عنوان غذای ماهیان پرورشی علفخوار به نام فیتوفاگ داده میشود. در ابتدا کشت و تکثیر این گیاه به طور آزمایشی در دریاچه های مصنوعی پرورش ماهی در استان گیلان انجام شد. ولی بذر این گیاه به وسیله پرندگان به تالاب انزلی برده شد و در این تالاب زمینه رشد برای گیاه فراهم بود. این گیاه بصورت گیاهی مهاجم رشد خواهد کرد و اگر با رشد آن مبارزهای فراگیر انجام نشود ظرف چند سال آینده تمامی سطح تالاب را خواهد پوشاند. این گیاه با ضخامتی در حدود ۱۰ سانتیمتر سطح تالاب را میپوشاند و مانع رسیدن نور خورشید به زیر آب میشود. در نتیجه فعل و انفعالات شیمیایی توسط فیتوپلانکتونها در عمق آب انجام نمیشود و همچنین با مستور شدن سطح تالاب اکسیژن کافی به آبزیان نمیرسد.‏

  • بنابراین می­توان عوامل مؤثر در تغییرات و تخریب تالاب انزلی را موارد زیر تلقی کرد:

۱-    دریای خزر که دارای نوسانات منظم و همیشگی است بر خصوصیات ژئومورفولوژیکی تالاب اثر می­گذارد و با هر تغییری در ارتقا سطح آب دریای خزر، وضعیت آبی تالاب اعم از میزان آب و وسعت آن تغییر می­کند به این معنی که پسروی آب دریای خزر باعث خشک شدن و نابودی تالاب و پیشروی آن سبب احیا و حیات دوباره آن می­شود.

۲-    یکی از دلایل کاهش عمر طبیعی تالاب انزلی انتقال رسوبات رودخانه­ای اطراف به این منطقه و ته­نشینی آن در کف بستر تالاب است.

۳-    محیط­های تالابی مثل انزلی، محل تجمع بسیاری از آبزیان، پرندگان و جانداران آبزی است که به عنوان ثروتی عظیم شناخته می­شوند ولی شکارهای بی­رویه، روش­های نادرست و غیر مجاز شکار ماهیان و پرندگان سبب کاهش تعداد موجودات زنده این تالاب می­شود.

۴-    توسعه شهرها و افزایش جمعیت در اطراف تالاب و به دنبال آن مشکلاتی نظیر زباله­ها، فاضلاب­های شهری، پساب­های کشاورزی شامل کودهای شیمیایی و سموم دفع آفات یکی دیگر از مشکلات به شمار می­آید.

۵-    توسعه صنایع در استان بخصوص شهرهای اطراف تالاب انزلی از جمله رشت باعث مشکلاتی در این خصوص شده است.

۶-    افزایش موادغذایی درون آب از طریق کودهای شیمیایی فسفره و ازته باعث رشد و توسعه بیش از حد گیاهان آبزی می­شود که درنتیجه تالاب توسط آن­ها اشغال شده و آبزیان اکسیژن لازم را برای ادامه حیات از دست می­دهند.

۷-    کشاورزان منطقه، اراضی تالابی را برای زراعت خشک می­کنند که علاوه بر کاهش وسعت تالاب مشکلاتی ناشی از کشاورزی نیز به تالاب لطمه می­زند.

۸-    بر اثر تغییرات اقلیمی منطقه: میزان آب­های ورودی به تالاب به شدت کاهش می­یابد.

منابع:

  •  زبردست، لعبت و جعفری، حمیدرضا (بهار ۱۳۹۰) ارزیابی روند تغییرات تالاب انزلی با استفاده از سنجش از دور و ارائه راه حل مدیریتی. مجله محیط شناسی
  •  ابراهیمی، هدی و همکاران (پاییز ۱۳۸۸) شناخت پتانسیل های اکوتوریستی و آسایش زیست اقلیمی تالاب انزلی با روش بیکر. مجله علمی تخصصی تالاب
  • کریمی، باقرزاده و فتحی، فریبا (پاییز ۱۳۸۸) بررسی اثر بالا آمدن آب دریای خزر بر اراضی کشاورزی اطراف تالاب انزلی با استفاده از سنجش از راه دور.مجله علمی تخصصی تالاب
  • نظامی بلوچی، شعبانعلی و همکاران (زمستان ۱۳۸۵) مقایسه خصوصیات فیزیکی و شیمیایی آب تالاب انزلی و رودخانه های ورودی و خروجی آن. پژوهش و سازندگی در منابع طبیعی
  • کیوانی،عباس و ولی پور، علیرضا (بهار ۱۳۸۴) بررسی رژیم غذایی ماهی اسبله در تالاب انزلی. پژوهش و سازندگی
  • niazemarkazi.com/article/pdf
  •  gilannews.ir
  •  aftab.ir
  • sabainfo.ir
  • zdolatfar (محقق جوان)

ارسال دیدگاه

کاربر گرامی انزلی کلاب لطفا عدد را در کادر زیر وارد کنید *

۷ اسفند ۱۳۹۱

سلام دستتان درد نکنه بسیار مفید

پاسخ

guilak

گیلک

۷ اسفند ۱۳۹۱

تشکر از زحمات نگارنده مقاله.اما چه سود …؟!!! سالهاست که همه فرهیختگان و کارشناسان و مردم عادی میگویند و ضجه می زنند اما دریغ از واکنش و حرکت عملی و موثر مسئولان.

پاسخ

هما

۷ اسفند ۱۳۹۱

:yes: ;-)

پاسخ

HeSaM

HeSaM

۷ اسفند ۱۳۹۱

عالی بود مرسی.. :heart: :heart: :heart: :rain:

پاسخ

محمد رسول فرزان جو

۷ اسفند ۱۳۹۱

سلام وتشکر خدمت شما / مطالبتان بسیار زیبا بود ./امیدوارم که مسئولان شهر در حفظ این منابع ارزشمند شهرمان تلاش بیشتری کرده تا از نابودی وتخریب آن جلوگیری شود

پاسخ

داوج

۷ اسفند ۱۳۹۱

تشکر عالی بود

پاسخ