gorestan-anzali

مقدمه

در کشور روزانه تعداد زیادی انسان می میرند که این حجم متوفیان نیاز به مکان مناسب برای دفن ، دسترسی و خدمات رسانی دارند. شهرداریها اخیرا اقداماتی را برای احداث گورستان های جدید در نقاط مختلف حاشیه شهرها انجام داده است که در این صورت با پراکندگی گورستان ها در نقاط اطراف شهرها، از حجم ترافیک و بسیاری از مشکلات کاسته می شود. عامه مردم، گورستان را فضایی تاریک، متروک، مخوف و ساکت می دانند که در آن زندگی می میرد. برای آنها گورستان فضای سوگواری و ماتم است و کسی از این فضا انتظار جذابیت و تفریحی بودن ندارد که ریشه این موضوع را می توان در نوع ساخت و مکانیابی گورستان ها جست وجو کرد. در این بین ، استانداردهای معینی هم برای اندازه و مشخصات کلی کارکرد گورستان ها وجود ندارد و از مسائل مهمی که گریبانگیر بسیاری از شهرهای کشور است، توجه نکردن به مکان یابی گورستان ها و برخورد غیراصولی و خارج از ضوابط شهرسازی با این موضوع است. توجه به توسعه آتی شهر، حسن همجواری ها و جهت وزش بادهای غالب از عمده ترین مسائلی است که باید در مکانیابی گورستان ها مد نظر قرار گیرد. مطالبی که پیرامون مکان یابی محلی استقرار گورستان مورد مطالعه قرار می گیرد، از جمله عناصر اصلی و کلیدی خدمات دهی و خدمات رسانی شهری و روستائی تلقّی می شود؛ زیرا این عنصر در کلیّه مکان های جغرافیائی اعم از شهر یا روستا وجود عینی داشته و بعضاً در برخی از نقاط بر اساس وسعت منطقه و اعتقادات و قومیت ها، حتی در بیش از یک مکان وجود دارد. برابر اعتقادات، عرف و تعلق خاطری که ما ایرانیان نسبت به کسان و متوفیات خود داریم، به ویژه در گذشته که این اعتقادات بیشتر تجلّی داشت، سعی بر این بود تا مکان یابی محل استقرار گورستان به طریقی انتخاب شود تا صبح هنگام که به محلّ کار می رویم و متقابلاً شب هنگام که از محل کار بر می گردیم از کنار گورستان عبور نمائیم و جهت اهل قبور فاتحه ای بخوانیم که در این نوع اعتقادات و آداب و رسوم مسائل بهداشتی در اولویت قرار نداشت یا حتی جایگاهی برای آن متصوّر نبود. در این مطالعه سعی بر این است که ابتدا به جانمایی گورستان اصلی شهر ، همسایگی ها و ارتباط آن با کاربری های اطراف پرداخته شود و سپس به ارائه راهکاری در این زمینه بپردازد.

جانمایی گورستان

«گورستان شهرستان بندرانزلی» در منتهی الیه غربی شهر (البته در سال ۱۳۰۴ که وقف گردیده بود) قرار داشت که در آن موقع از تاریخ ، جزیی از بافت اصلی شهر محسوب نمیشد و این کابری خارج از شهر قرار داشت ، اما با افزایش جمعیت و مهاجرت روستائیان به شهر خصوصاً پس از جنگ تحمیلی نیاز به بافت مسکونی از الزامات قرار گرفت و از طرفی چون شهر بندرانزلی از سمت شمال محدود به دریاچه خرز و جنوب تالاب انزلی است ، گسترش شهر به ناچار به صورت خطی و در محور شرقی – غربی صورت گرفت که به همین دلیل سایت گورستان همانطور که امروزه مشاهده میشود وارد بافت اصلی شهر گردید که همسایگی ها و کاربری های موجود در اطراف سایت اکثراً دارای بافتی مسکونی- تجاری است که این امر خود تاثیراتی به لحاظ فرهنگی و اجتماعی برای آن ناحیه از شهر می باشد.

1

تصویر شماره ۱- عکس هوایی از شهر و موقعیت گورستان در شهر

2

تصویر شماره ۲- عکس هوایی از شهر و موقعیت گورستان در شهر

3

تصویر شماره ۳ – موقعیت گورستان در شهر

تصاویر مربوط به رشد بافت مسکونی و تجاری بین سال های ۲۰۰۲ تا ۲۰۱۲ در اطراف سایت گورستان

4

تصویر شماره ۴ – موقعیت گورستان در سال ۲۰۰۲

5

تصویر شماره ۵ – موقعیت گورستان در سال ۲۰۰۴

6

تصویر شماره ۶ – موقعیت گورستان در سال ۲۰۱۱

7

تصویر شماره ۷– موقعیت گورستان در سال ۲۰۱۲

8

تصویر شماره ۸– کاربری و همسایگی های اطراف سایت
(در بالای تصویر سمت چپ گورستان ارامنه و سربازان لهستانی در دوره جنگ جهانی)

نقشه راهنمای رنگی تصویر شماره ۸:

  • کاربری تجهیزات شهری ( گورستان)
  • مسکونی
  • مسکونی- تجاری
  • تجاری
  • فضای سبز
  • تاسیسات شهری

جایگاه اجتماعی

در مطالعه این فضا از منظر اجتماع دیده میشود که گور به عنوان مکانی که یک انسان در آن آرمیده، نشان های فیزیکی است از فرد متوفی و با برقراری ارتباط مخاطب این مکان با شخص تدفی نشده، چهره های متفاوتی به این فضا داده میشود . با وجود این خصیصه ، گورستان ها بسته به افرادی که در آنجا دفن شده اند، کیفیتهای فضایی متفاوتی به خود می گیرند.

ظاهراً حفظ حرمت مردگان در ایران، مانع از بهره تفرجگاهی از گورستان نمیشود و این فضا همواره در تعامل پویا با فضای زندگانی انسان ها، روستا و پس از آن شهر، قرار داشته است. در سیری در روستاهای ایران، گورستان ها بیشتر در ارتفاعات ناهموار و در زیباترین فضاهای طبیعی به چشم می خورند [کاشیگر، ۱۰۱:۱۳۸۲]

به نظر می رسد به خاک سپرده شدن یکی از آشنایان و بستگان در این مکان، علاوه بر بخشیدن هویت خاص به این فضا، جنب های خاطره انگیز را نیز برای این افراد ایجاد می کند و حضور در سر مزار یکی از مشاهیر کشور در یک گورستان، با درنظرگرفتن اینکه شاید امکان دیدار وی در طول حیاتش برای اکثریت افراد جامعه وجود نداشته، حاکی از برقراری رابط های از نوع دیگر است؛ عاملی که به نظر می رسد از نامتعارف بودن فضای گورستان برای عامه مردم نیز خواهد کاست. به علاوه به نظر میرسد در جایی که فرد متوفی برای عده زیادی از مردم، شناسا باشد، تبدیل به یک تجربه نسبتاً مشترک شده و وجه قابل توجهی از اشتراک را به همراه داشته [اسماعیلی، ۱۳۸۸ ، الف : ۳۲ ] و هویتی ملی را گوشزد می کند.

می توان گفت که فضای گورستان، محلی است که ناگزیر، تجربه های مشترکی را برای بازماندگان به همراه دارد . به طورکلی، فردی که به این فضا وارد می شود یا هدفش زیارت یکی از مشاهیر به خاک سپرده است یا مزار نزدیکان و آشنایان از دست رفته؛ در هر دو حال، امکان ملاقات افرادی، با نگرش یا احساس مشترک برای وی وجود دارد و چه بسا تقویت ویژگیهایی مثبت و حتی تسکین دهنده برای آرامستان، امکان برقراری تعاملات اجتماعی بین این افراد را افزایش دهد و از ناخوشایندی تجربه آن بکاهد.

جایگاه فرهنگی

برای فردی که به آرامستان قدم میگذارد، میتوان گفت که نگرش در نشانه ها و نمادهای این فضا نیز همچون سنگ قبور (هنر فرسک و مجسمه سازی) ، سروده ای که بر آن نقش بسته ) ادبیات ( و از مرگ و زندگی میگوید(جهان بینی) و مقبره ها و کلیت فضای گورستان (معماری(، هریک به عنوان نشانه هایی از فرهنگ و تاریخ زمان خود قابل تأمل است. هریک از افرادی که در این مکان به خاک سپرده شده اند، تاریخ و نشانی از زمان حیات خود را بر مزارهایشان یادآور می شوند و هویتی تاریخی- فرهنگی را برای این فضا به همراه دارند؛ سیری در گورستان ها، نوع نگرش جامعه به پدیده مرگ را در زمان خاص خود به نمایش می گذارد؛ و در عین حال مفاهیم مذهبی مختص خود را نیز در این رابطه بیان می دارد. از این رو، آرامستان برای افرادی که به این فضا وارد می شوند، باری از هنر، فرهنگ و تاریخ را بازگو میکند و همان طور که پیش از این نیز اشاره شد، فضای گورستان برای نزدیکان و آشنایانِ تدفی نشدگان در خود، خاطره انگیز و هویت بخش به شمار می آید.

بررسی موارد فوق در رابطه با فضای گورستان، منجر به پذیرش آن به عنوان یک منظر فرهنگی می شود؛ لذا با پذیرش این فضا به عنوان یک منظر فرهنگی، لزوم تجدید نظر در نگرش به آن، متفاوت با آنچه در طراحی شهری برای عموم شهرهای امروز ایران رایج است، دیده می شود.

سازگار نمودن گورستان با کاربری های اطراف آن

جهت سازگاری گورستان با کاربری های اطراف آن با توجه به مسایل یاد شده و همچنین به علت اینکه این کاربری مانع برهم نزدن سیمای شهری نگردد ، دستگاه های دولتی سعی بر این مورد نموده اند که به لحاظ زیبایی و به دور ماندن دید بصری فضای مرگ برای افرادی که در حال عبور و مرور در اطراف سایت هستند ، کاربری های تجاری و فضای سبز در جداره سایت و بدنه آن ایجاد نموده تا این جداره با فضای زنده شهری ارتباط برقرار نماید.

9

تصویر شماره ۹– ورودی اصلی و کاربری های اطراف سایت

10

تصویر شماره ۱۰– ضلع شرقی سایت و کاربری جداره آن

11

تصویر شماره ۱۱– ورودی اتومبیل در ضلع شرقی سایت و کاربری جداره آن

12

تصویر شماره ۱۲– ضلع شمالی سایت و همسایگی مسکونی در شمال سایت

13

تصویر شماره ۱۳– ورودی پیاده در ضلع شمالی سایت

14

تصویر شماره ۱۴– ضلع غربی سایت و همسایگی مسکونی در مجاور آن و استفاده از فضای سبز

15

تصویر شماره ۱۵– ورودی در ضلع غربی سایت و کاربری در جداره آن و استفاده از فضای سبز

16

تصویر شماره ۱۶– ضلع جنوبی سایت و کاربری در جداره آن

17

تصویر شماره ۱۷– ورودی در ضلع جنوبی سایت و کاربری در جداره آن و استفاده از فضای سبز

18

تصویر شماره ۱۸– همسایگی در ضلع جنوبی با کاربری تاسیسات شهری و مسکونی- تجاری

بازیابی، احیا و ارتقای کیفی گورستانهای تاریخی موجود

در پذیرش گورستان به عنوان یک منظر فرهنگی در شهر، رویکردهای متفاوتی از قبیل حفاظت، نگهداری، احیا، بازسازی، تطاب قپذیری و توسعه در مدیریت آن به طور مؤثر مد نظر قرار میگیرد [فیضی و رزاقی اصل، ۲۳:۱۳۸۸] در این راستا راهبردهایی در باززنده سازی این گورستان ها پیشنهاد میشود :

– ارتقا و رسیدگی به معماری مزارها و کلیت فضای گورستان؛ در این مورد، به نظر می رسد با ارتقای کیفی وضعیت فعلی آرامستان های درون شهری که عمدتاً تاریخی است، این فضاها از متروک بودن رهایی یافته و پویایی و ارتقای جایگاه اجتماعی در توسعه پایدار شهری را به همراه خواهد داشت

– ایجاد کاربری های فرهنگی متناسب با این فضا (در قالب پارک موزه ها، باغ مشاهیر، موزه های مرگ و یا باغ های یادمانی و از این دست( به نظر می رسد در این مورد با ایجاد کاربری های فرهنگی در فضای آرامستان یا در مجاورت آن، هویت این فضا تقویت و به دنبال آن سبب جذب مراجعین و افزایش پویایی این فضا خواهد شد؛ همچنین فضای گورستان قابلیت اختصاص دادن تعداد بیشتری از درگذشتگان، متناسب با کاربری های جدید در آن را پیدا خواهد کرد. این امر نیز به نوبه خود باعث تقلیل نیاز به گورستان های کلان شهری و به علاوه با تقویت جایگاه فرهنگی این فضا در شهر، گامی به سوی ارتقای جوانب فرهنگی توسعه پایدار در ایران خواهد شد.

– تقویت جنبه های گردشگری در گورستان هایی با پتانسیل مناسب (همچون فضاهای تفرجگاهی و گردشگری با استفاده از مفاهیم آئینی و همچنین کهن الگوها) این مورد نظیر مورد پیشین میتواند ارتقای هویتی فضای آرامستان و در کنار آن جلب تعداد بیشتری از مراجعین برای استفاده های تفرجگاهی از امکانات این فضا را به همراه داشته باشد.

نکته ای در اینجا قابل توجه به نظر می رسد؛ ممکن است قبحی که فضای آرامستان در نظر ایرانیان دارد، باعثِ کند شدن در امر پذیرش این فضا به عنوان یک فضای تفرجگاهی شود، لیکن دو مطلب قابل ذکر است، یکی نامتعارف بودن فضای گورستان بیشتر در مورد گورستان های رایج و متروک شهری است و تجربه فضای شهری جدیدی که در آن این کاربری در کنار فضاهای تفرجگاهی باشد، سال هاست که در طراحی شهری ایران دیده نشده و آنچه که پیش از این به عنوان نمونه در قالب باغ مزارها دیده شده، نه تنها قبحی را به همراه نداشته، بلکه جذاب نیز به نظر می رسیده است. دیگر آنکه این پیشنهاد و در نظرگرفتن مزارها در قالب یک فضای تفرجگاهی، به دقت فراوان و حسن انتخاب در موقعیت یابی و برنامه ریزی فضاهای داخل آن نیازمند است، تا در نهایت این فضای جدید شهری، پدیده ای به دور از تجربیات معاصر از فضای گورستان ها را منجر شود. بنابراین این راهکار به سوی ارتقای جایگاه اجتماعی گورستان در شهرهای امروز ایران به سوی توسعه پایدار خواهد بود.

گسترش گورستان های درون شهری بنا به موقعیت و کاربری ها در بافت اطراف

گفته می شود که موضوع تغییر و تبدیل گورستانهای تاریخی به فضاهای باز شهری، نظیر پارک ها، بوستان ها و نظایر آن، ایده ای است که در اروپا شکل گرفته و پس از چندین دهه به ایران رسیده است {میرشاهزاده، ۳۴:۱۳۸۸}. این ایده همانند سایر تجارب طراحی که به ایران وارد شده، مورد توجه مدیران شهری و مردم قرار گرفته است. در عمل اگر با توجه به مقتضیات بومی فرهنگیِ این گونه مکان ها، بر ساختار فضایی-مکانی موجود تأکید شود، نتایج بدست آمده می تواند پتانسیل های نهفته در چنین مجموعه هایی را کشف کرده و با تأکید بر ویژگی های متمایزکننده آنها ضمن تقویت حس تعلق و وابستگی محیطی، بر هویت اجتماعی آنها بیافزاید.

تطبیق این راهکار با اصول دین اسلام عبارت است از مجاز بودن نبش قبر در زمانی که بدانیم جسد به خاک تبدیل شده است و عرف رایج در این مورد، در شرایط متعارف آب و هوایی سی سال است }عدالت نژاد، ۱۶:۱۳۸۸}. در نتیجه می توان چنین برداشت کرد که از لحاظ فقه اسلام نیز دفن مجدد در قبوری که بیش از سی سال از تدفین در آنها گذشته مجاز است. این مطلب مسایلی بر عدم وجود مسئله شرعی در استفاده مجدد از گورستان هایی تاریخی که بیش از سی سال از تدفین در آنها می گذرد، و تلاش بر حل مسایل حاصل از متروک شدن این فضاها در شهر تاکید میورزد.

به عنوان نمونه ای از کلیت راهبرد فوق، میتوان به مورد ذیل اشاره نمود :

– ایجاد کاربریهای جدید در قالب ساختمان های عمومی و قابل استفاده فرهنگی- تفریحی همچون کتابخانه ها در مجموعه گورستان های جدید و یا تاریخی (در صورت مطابقت و هم خوانی با بافتی که گورستان در آن واقع است)

هدف از پیشنهاد این راهکار، ارتقای جایگاه اجتماعی و فرهنگی فضای آرامستانهای درون شهرها بوده است. به نظر میرسد با ایجاد کاربری های جدید در مجاورت این فضا بتوان مخاطبین بیشتری را به آن جلب نموده، از قباحت این فضا کاست، جوانب فرهنگی آن را تقویت، تعاملات اجتماعی را افزایش داده و گورستان های متروک و فراموش شده تاریخی درون شهرها را به فضاهایی پویا تبدیل کرد.

ایجاد گورستان های جدید در داخل شهر و موقعیت های مکانی و فضایی مناسب

در بررسی فضای گورستان های کلان برون شهری، به عنوان امری رایج در شهرهای امروز ایران، می توان گفت که از جهت دسترسی شهری در کلانشهرها به علت دارا بودن جمعیت بالا و به تناسب آن حجم فراوان مرگ و میر، تقاضای نسبتاً زیادی برای کاربری های مرتبط با این فضا وجود دارد، از جمله غسالخانه، تشییع، مراسم یادبود و تدفین به نظر می رسد تجمع مزارها در یک مکانِ کلان (همانند آنچه در بهشت زهرای تهران رخ داده است( میتواند مشکلات ترافیکی نسبتاً زیادی را به همراه بیاورد. گرچه با تدابیر ترافیکی شهری از جمله احداث بزرگراه ها ولی با صرف هزینه های مازاد می توان از این مشکلات کاست، ولی این مشکل در مناسبت های خاص در طول سال به گونه ای چشمگیر به نظر می رسد. به علاوه تکمیل ظرفیت این مکان، مشکلات جدیدی را نیز پیش روی قرار می دهد، به نظر می رسد با استقرار آرامستان ها در دسترسی نزدیک با مبدأ سفر بتوان کاهش حجم و مدت سفر و صرف هجویی چه در هزینه ایجاد فضا و چه در هزینه ی دست یابی برای مخاطب را منجر شد.

با نگرش به گورستان در شهر از جنبه ی مدیریت بحران نیز میتوان گفت که با روی دادن بحرانی خاص در شهر همچون، سیل، زلزله، حریق و نیاز به گورستان جهت دفن عده زیادی از کشته شدگان، گورستانی تک و کلان در مسافتی دور از شهر، ممکن است پاسخگوی تعداد لازم مزارها نباشد و یا حتی اگر این مسئله نیز ایجاد نشود، دسترسی به این فضا در یک بازه زمانی واحد، حتی در شرایط عادی، مشکلات حمل و نقل فراوانی را به همراه خواهد داشت. در نتیجه گورستان های متعدد در نقاط مختلف درون شهر و حتی اطراف آن، می تواند از بروز این مشکلات ممانعت به عمل آورد. در بیان مسایل امروز گورستان در شهرهای ایران و مسایل شهرسازی و طراحی شهری به نظر میرسد که قراردادن گورستان در فاصله ای دور از شهر، آن را در رده خدمات شهری قرار داده و با آن به مثابه یک فضای آلاینده و ناسازگار با شهر برخورد شده است. با مطالعه گورستان از دیدگاه محیط زیست میتوان این امر را مورد بررسی و نقد قرار داد.

در متن دستورالعمل وزارت کشور در مورد گورستان ها آمده است که “جهت وزش باد نباید از سوی گورستان به سمت شهر باشد ” (دستورالعمل وزارت کشور در مورد گورستان ها بند ۲-۱ ، مورد ت )

لیکن مطالعات انجام شده در این باره، حاکی از عدم وجود هرگونه آلودگی هوای گورستان ها است {آقاجان بیگلو، ۱۳۸۸، الف :۵۶ } به علاوه برای مقابله با باورهایی چون آلودگی و مشکلات بهداشتی فضای گورستان، حتی اگر در جایی صحت نیز داشته باشد ، می توان با بررسی های امکا ن سنجی، نظیر تعیین حریم، مطالعات خاک شناسی، بررسی آبهای زیر سطحی، شیب و امثالهم از طریق اقدامات مهندسی و فنی و یا تدابیر مدیریتی درصدد رفع و تحدید آنها برآمد. اعمال ضوابط بهداشتی جهت جلوگیری از انتشار عوامل بیماری زا به آب های زیر سطحی، خاک و پیرامون آنها با دانش روز امکانپذیر بوده است؛ تا حدی که در صورت انجام بررسی های مهندسی و رعایت اصول بهداشتی لازم، گورستان نه تنها هیچ خطری برای محیط زیست ندارد بلکه به مرور و با تقویت فضای سبز آن میتواند در بهبود وضعیت زیست محیطی شهر نیز مؤثر باشد.

این گونه به نظر میرسد که در صورت عدم امکان بازیابی و یا گسترش گورستان های موجود در شهر، مناسب ترین راه، ایجاد گورستان جدید با مکان یابی مناسب است. از این رو، مکانیابی اهمیت ویژه ای پیدا میکند. در مکانیابی گورستان جدید یا توسعه گورستان موجود، لزوم توجه به برخی از وجوه فیزیکی این فضا نیز مهم به نظر میرسد. به نظر میرسد گورستان در میان عناصر شهری، حجم و فرم متفاوتی دارد و نیازمند مسطح بودن، توزیع در سطح و تراکم پایین ساختمان ها در گورستان، فضای باز آن و عدم امکان سامان دهی کاربریها در ارتفاع از ویژگی های گورستان است. بدین ترتیب قرارگرفتن گورستان در یک بافت پرتراکم شهری، می تواند گشایشی در ساماندهی فضایی شهر باشد. همچنین در بررسی ساختار فضایی گورستان نیز می توان به آن به عنوان تنوعی در فضاهای شهری به دلیل انحصار نوع فعالیت در آن و فرم خاص آن، نگاه کرد. تقویت انسجام فضایی شهری نیز از دیگر مسایل نیازمند توجه است؛ به معنای استقرار مناسب، ارتباط مناسب با دیگر فعالیت ها، دسترسی مناسب به مسیرها و اندازه مناسب نسبت به مقیاس قابل قبول و انسانی یک فضای شهری. طراحی مناسب برای گورستان در ایجاد یک منظر شهری مناسب و ارتقای آن، از دیگر موارد نیازمند توجه است.

همان طور که اشاره شد در مورد این پیشنهاد، دقت فراوانی در مکا نیابی آرامستان جدید لازم است. ممکن است در مخالفت با این راهکار، دو نکته مطرح شود؛ یکی، قبح فضایی گورستان در نظر ایرانیان و عدم علاقه به زندگی در نزدیکی این فضا و دیگری، آلودگ یهای ناشی از احداث گورستان در داخل و یا نزدیکی شهر. در توضیح باید گفت که منظور از ارایه این راهکار، قراردادن گورستان های متعدد، پراکنده و وسیع در نقاط مختلف بافت مسکونی شهر نیست و تأکید بر موقعیت یابی مناسب نیز به همین دلیل است. لیکن هدف اصلی، دوری از تک و کلان گورستانی شدن شهرها به دلیل مسایل ذکر شده ناشی از آن است. حال این گورستان های جدید، میتواند در اطراف شهر، پراکنده باشند؛ یا حتی در موقعیت مناسبی در بین فضاهای فرهنگی درون شهر و با تأکید بر موضوعی خاص؛ نظیر آرامستان بزرگان شعر و ادب یا آرامستان اساتید بزرگ یک دانشگاه در محوطه به خصوصی از آن. به نظر میرسد، کلیت این راهکار سبب تقلیل نیاز به آرامستانی کلان برای شهر خواهد شد و علاوه بر آن، این فضا به عنوان منظری فرهنگی در شهر مطرح شده و با هویتمندی خاص خود در ارتقای جایگاه فرهنگی آن در توسعه پایدار شهری مؤثر خواهد بود.

بهره گیری از گورستانها به منزله فضای سبز شهری

می توان گفت امروزه با تراکم بالا و کمبود فضاهای باز شهری، گورستان به عنوان یک منظر شهری، قابلیت بهره گیری در قالب یک فضای سبز و بهبود بخش به وضعیت شهر در حوزه اکولوژیک شهری را دارا است. کاشت گیاهان بر طبق ضوابط مهندسی و آبیاری (که با در نظر گرفتن مسایل بهداشتی، نیاز بیش از حدی به آبیاری نداشته باشد) ، درختان پهن برگ و سوزنی برگ، گل های فصلی و از این دست میتواند در صورت طراحی مناسب، علاوه بر تأثیرات زیبایی شناسانه، به بهبود محیط زیست شهری نیز یاری رساند. به علاوه، توجه به نقش گورستان به عنوان یک فضای سبز شهری، امری مهم در مکان یابی گورستان جدید و یا توسعه گورستان موجود است {آقاجان بیگلو ۱۳۸۸ ب : ۱۱۹} گسترش فضای سبز در شهرها، نیز نیازی است که توسعه شهر را به رهیافت هایی نظیر توجه به مسئله جزایر گرمایی در شهرها نزدیک میکند.

در ایده بهره گیری از فضای گورستان به مثابه فضای سبز شهری در ایران میتوان از مفهوم باغ مزار استفاده کرد. شاید بتوان اظهار داشت که توجه به بهشت در اسلام و توصیفی که از آن شده، در پیدایش این نوع مزار مؤثر بوده است و می توان آن را بازتاب خواسته افراد در رفتن به بهشت دانست. از نمونه باغ مزار ها می توان باغ مزار هفت تنان و باغ مزار چهل تنان در نزدیکی شیراز مربوط به دوره زندیه اشاره کرد { ویلبر ، ۱۳۸۳ : ۳۰ }.

نتیجه

گورستان‌ها به لحاظ تاریخی، فرهنگی، معماری و باستان‌شناختی منابع با ارزشی به شمار می‌روند. فضای گورستان نه فقط برای مردگان، بلکه برای زندگانی است که مردگان تنها سوژه‌های آنها قلمداد می‌شوند. این فضاها که زمانی بخش مهمی از بن‌مایه‌های زیستگاه‌ های بشری بوده‌اند و به عنوان فضاهایی مانا در خدمت فعالیت‌های آیینی، فرهنگی و مذهبی قرار داشته‌اند، اهمیت خود را از دست داده و به صورت لکه‌های متروک و فاقد حیات در شهرها پدیدار شده‌اند. اما سؤالات اصلی در اینجا مطرح می‌شود که آیا واقعاً باید به گورستان‌های باقیمانده در فضای امروزی شهرها به صورت یک معضل در ساختار آنها نگاه شود؟ و آیا نمی‌توان این گورستان‌ها را به حیات پویای شهری بازگرداند؟

این مقوله نیاز به تغییر نگاه دارد، چراکه این فضاها می‌توانند دارای امکانات بالقوه بسیار بالا و نقش‌آفرین در شهرها باشند. در حال حاضر یکی از مشکلات فعلی شهرهای ما میزان تراکم بالای ساخت و کمبود فضاهای باز شهری است. گورستان‌ها با توجه به ویژگی مانایی خود می‌توانند در غالب فضاهایی باز و سبز نقش مهمی را در حوزه اکولوژیک شهری ایفا نمایند و خود این امر باعث کنترل توده و فضا در شهرها می‌شود؛ از سویی دیگر با ساماندهی مناسب و باز ‌زنده‌سازی می‌توان کارکردهای آیینی، فرهنگی و گردشکری را که در ذات گورستان‌ها نهفته است، دوباره رونق بخشید و آنها را در غالب مراکز یادمانی به پارک موزه‌ها، باغ مشاهیر و مراکز فرهنگی تبدیل نمود که این امر نیز خود کمک به افزایش کیفیت بافت‌های پیرامون این فضاها دارد. از این حیث گورستان‌ها می‌توانند در زمینه پایداری شهرها از جنبه‌های گوناگون توسعه شهری، اکولوژیکی، اجتماعی و فرهنگی بسیار اثرگذار باشند.

نویسنده: مهدی خورگامی

منبع: خروس جنگی

ارسال دیدگاه

کاربر گرامی انزلی کلاب لطفا عدد را در کادر زیر وارد کنید *

جاوید

۱ آبان ۱۳۹۲

در مورد زمین گورستان انزلی ظاهراً این قطعه زمین وقف یکی از پولداران شهر بوده که متأسفانه شهرداری بابت هر کدوم از آنها بدون توجه به واژه وقف مقدار هنگفتی از خانواده متوفی دریافت می کنند!!!!!!!!! یک مسئله ی دیگر هم این است که اگه شما قبر را خریداری کنید در زمان استفاده باید مابه التفاوت قیمت به شهرداری پرداخت گردد!!!!!!!!!!!

پاسخ

مریم لاهوری

۱ آبان ۱۳۹۲

مطالبتون خیلی جالب بود، بخش مدیریتی گورستان انزلی خیلی ضعیف و ناکاراست، یه سیستم منظمی در این مزارها دیده نمی شده آبی که برای شستشوی قبرها مردم ازش استفاده می کنند در بعضی قسمت ها به صورت سلیقه ای قطع شده.

پاسخ

مریم لاهوری

۱ آبان ۱۳۹۲

من شنیدم یه زمینی رو در بشمن داره گورستان می کنند، منتها برای اون فقط هزینه های مربوط به کفن و دفن رو می گیرندبابت زمین پولی پرداخت نمی کنند؟؟؟ حالا نمی دونم چقدر درسته

پاسخ

Shahin

شاهین پاسخ در تاريخ آبان ۱ام, ۱۳۹۲ ۱۸:۱۳:

باید پیگیر بشیم ببینیم چه خبره :D

۱ آبان ۱۳۹۲

در بشمن یه گورستان بوده ، ولی در مورد گورستان یا همان گلزار شهدای بندرانزلی درست می فرمایید زمین وقف شده است و متاسفانه هزینه هایی دریافت میشه ، هرچند حرف در این مورد برای گفتن زیاده اما باید مثل مطلب فوق کارشناسی شده باشه

پاسخ